Áhættustýring

Spurt og svarað

Áhættustefna lífeyrissjóðsins

Með skilvirkri áhættustýringu og innra eftirliti hjá Söfnunarsjóði lífeyrisréttinda aukast líkur á því að starfsemi og tryggingafræðileg staðan hans verði í góðu horfi og hagsmunir sjóðfélaga vel varðir.  Markmið með gerð áhættustefnu sjóðsins er að ná utan um mikilvægustu þætti áhættustýringar hans, en stefnan byggir á leiðbeinandi tilmælum FME nr. 4/2011 um áhættustýringu samtryggingadeilda.  Uppbygging áhættustefnu sjóðsins er með þeim hætti að í kafla eitt er lögð áhersla á að skilgreina skipulag áhættustýringar, ábyrgð mismunandi starfseininga og hvaða hlutverki fjárfestingarstefna sjóðsins gegnir við áhættustýringu hans.  Í kafla tvö eru áhættuflokkar skilgreindir og í kafla 3 er fjallað um framkvæmd áhættustýringar.  Viðaukar með áhættustefnunni gegna jafnframt mikilvægu hlutverki, en þar má finna hlítingaskrá (hlíting starfsmanna við áhættustefnu), yfirlit yfir skýrslur, sem gegna hlutverki í áhættustýringu sjóðsins, áhættumat fyrir einstaka áhættuflokka og áhættudagskrá.  Að lokum eru í viðauka taldir upp þeir verkferlar, verklagsreglur, leiðbeinandi tilmæli FME, lög og samþykktir sem um sjóðinn gilda.

 

Gert er ráð fyrir að áhættustefnan sé endurskoðuð reglulega og gegni mikilvægu hlutverki í reglulegri starfssemi sjóðsins.  Lögð hefur verið áhersla á að uppbygging hennar sé þannig að hún verði eðlilegur þáttur í daglegum rekstri sjóðsins, en geti tekið breytingum í takt við reynsluna af innleiðingu hennar.

 

 

Skilgreining á áhættu

Áhætta er skilgreind sem öll þau atvik sem auka marktækt líkurnar á því að réttindi sjóðfélaga skerðist til skemmri eða lengri tíma.  Nær þessi áhætta bæði til atvika er lúta að eignum og skuldbindingum.

Áhættuflokkun

Áhættuþættir eru settir í sex meginflokka; fjárhagsleg áhætta, mótaðilaáhætta, lífeyristryggingaráhætta, lausafjáráhætta, rekstraráhætta og kerfisáhætta.  Nánari útlistun á einstökum áhættuþáttum er að finna í kafla 2.

Fjárhagsleg áhætta

Hætta á fjárhagslegu tapi vegna liða innan og utan efnahagsreiknings vegna breytinga á markaðsvirði þessara liða, þar á meðal breytinga á vöxtum, gengi gjaldmiðla eða virði hlutabréfa.

-          Vaxta- og endurfjárfestingaáhætta

-          Uppgreiðsluáhætta

-          Markaðsáhætta

-          Gjaldmiðlaáhætta

-          Ósamræmisáhætta

-          Verðbólguáhætta

-          Áhætta vegna eigna utan efnahagsreiknings

Mótaðilaáhætta

Hætta á því að gagnaðili fjármálagernings uppfylli ekki ákvæði hans.

-          Útlánaáhætta (e. credit risk)

-          Samþjöppunaráhætta

-          Landsáhætta

-          Afhendingaráhætta

-          Uppgjörsáhætta

Lífeyristryggingaráhætta

Hætta á því að lífeyrissjóðurinn geti ekki staðið við skuldbindingar sínar (greitt lífeyri).

-          Skerðingaráhætta

-          Iðgjaldaáhætta

-          Umhverfisáhætta

-          Lýðfræðileg áhætta

-          Réttindaflutningsáhætta

-          Lausafjáráhætta

o   Seljanleikaáhætta

o   Útstreymisáhætta

Rekstraráhætta

Áhætta vegna taps sem er afleiðing af ófullnægjandi eða ónothæfum innri verkferlum, starfsmönnum, kerfum eða vegna ytri atburða í rekstrarumhverfi lífeyrissjóða.

-          Starfsmannaáhætta

-          Áhætta vegna svika

-          Áhætta vegna upplýsingakerfa

-          Orðsporsáhætta

-          Pólitísk áhætta / lög og reglur

-          Skjalaáhætta

-          Úrskurðaráhætta lífeyris

-          Áhætta vegna útvistunar

-          Upplýsingaáhætta

 

Kerfisáhætta (systemic risk)

Áhætta sem ekki er hægt að losna við með dreifðu eignarhaldi.

 

Skipulag áhættustýringar

Taka þarf tillit til stærðar sjóðsins og mannafla við mat á hæfilegu umfangi áhættustýringar. Öflug áhættustýring getur sparað sjóðnum miklar fjárhæðir ef vel er að verki staðið. Eftirlit með að sjóðurinn haldi sig innan þeirrar fjárfestingastefnu sem stjórnin setur veitir eignastýringu nauðsynlegt aðhald. Áhættustýring gegnir einnig mikilvægu hlutverki í að koma að greiningu áhættuþátta í einstaka fjárfestingum sem leiðir til vandaðri fjárfestingaákvarðanna.  Mikill kostnaður hjá sjóðnum getur dregið niður ávöxtun sjóðsins og þar með haft neikvæð áhrif á tryggingafræðilega stöðu hans.  Er því mikilvægt að skipulag áhættustýringar sé eins einfalt og hægt er og nýtist sem best í daglegri starfsemi.     

Stjórn

Hlutverk stjórnar lífeyrissjóðs er m.a. að gera sér grein fyrir þeim áhættum sem fylgja starfseminni, og að setja ásættanleg mörk fyrir þessari áhættur.  Gerð fjárfestingarstefnu, sem samþykkt er af stjórn sjóðsins árlega gegnir þar mikilvægu hlutverki.  Stjórn lífeyrissjóðsins ber hina endanlegu ábyrgð á því að fullnægjandi áhættustýring sé ávallt til staðar er innihaldi skilvirka ferla og vinnulag.  Samþykki stjórnar og regluleg endurskoðun á áhættustefnu sjóðsins er m.a. hluti af því ferli.  Hún þarf einnig að tryggja að framkvæmdastjóri fylgist með að þessir ferlar og verklag sé skilvirkt.

Framkvæmdastjóri

Framkvæmdastjóri ber ábyrgð á að með heildar áhættustýringu séu þróaðar aðferðir til að greina, mæla, fylgjast með, meta og stýra þeim áhættum sem starfseminni fylgja ásamt viðeigandi upplýsingagjöf og viðbrögðum.  Hann skal viðhalda skipuriti sem tilgreinir skýrt ábyrgðarsvið, heimildir starfsmanna og boðleiðir, og tryggi að ábyrgðinni sé deilt með fullnægjandi hætti.  Hann á einnig að móta viðeigandi markmið fyrir áhættustýringu og innra eftirlit og að fylgjast með að eftirlitið sé fullnægjandi og skilvirkt. 

Eignastýringasvið

Hlutverk eignastýringar er að taka ákvarðanir um fjárfestingar, í samræmi við heimildir í fjárfestingarstefnu, áhættustefnu, verklagsreglum og lögum sem um sjóðinn gilda.  Þannig ber eignastýring ábyrgð á þeirri áhættu sem sjóðurinn tekur á hverjum tíma með sínum fjárfestingaákvörðunum. 

Áhættustýringarsvið

Starfsmenn áhættustýringarsviðs bera ábyrgð á eftirliti með að eignir sjóðsins séu innan heimilda fjárfestingarstefnu, áhættustefnu, verklagsreglna og laga.  Áhættustýringasvið getur lagt fram skýrslur, milliliðalaust til stjórnar/endurskoðunarnefndar, um sínar niðurstöður og lagt til viðeigandi ráðstafanir varðandi fjárfestingatakmarkanir.  Í samvinnu við eignastýringasvið metur áhættustýringarsvið m.a. skilgreinda áhættuflokka sbr. áhættustefnu, metur vænta ávöxtun og áhættu einstakra eigna og eignaflokka og fylgist með skilmálum sem sjóðurinn hefur sett fyrir einstaka mótaðila.   

Endurskoðunarnefnd

Endurskoðunarnefnd er skipuð af stjórn Söfunarsjóðs lífeyrisréttinda til þess að sinna verkefnum á ábyrgðarsviði stjórnarinnar í samræmi við 108 gr. laga nr. 80/2008.   Endurskoðunarnefndin á að hafa eftirlit með vinnuferli við gerð reikningsskila til að auka  trúnað á  fjárhagslegum upplýsingum.

Megin hlutverk endurskoðunarnefndar er:

·         Að leggja mat á virkni innra eftirlits, eftirlitsumhverfi  lífeyrissjóðsins  og fyrirkomulag áhættustýringar.

·         Að greina virkni innri endurskoðunar, hafa eftirlit með framkvæmd endurskoðunar og  gera tillögu um  val á ytri og innri endurskoðanda ásamt mati á óhæði endurskoðenda.

·         Að tryggja fylgni við gildandi lög, samþykktir og reglur. 

Innri endurskoðandi

Innri endurskoðandi heyrir undir stjórn sjóðsins og hefur eftirliti með framkvæmd áhættustefnunnar, þ.m.t. eftirlit með skjölun ákvarðana og viðskipta og hlítingaskrá, þ.m.t. hlítingu verklagsreglna.

Ytri endurskoðandi

Ytri endurskoðandi er valinn af endurskoðunarnefnd og stjórn. Hann starfar í samræmi við starfsskyldur ytri endurskoðenda og ber m.a. að gefa hlutlausa og áreiðanlega mynd af efnahag og afkomu sjóðsins, þ.m.t. að sannreyna verðmæti eigna og stöðu samninga. Hlutverk ytri endurskoðanda fellur ekki með beinum hætti undir skipulag áhættustýringar. 

Tryggingastærðfræðingur

Tryggingastærðfræðingur sjóðsins ber ábyrgð á gerð árlegrar tryggingafræðilegrar athugunar, sbr. 24. gr. laga nr. 129/1997, í samræmi við 39. gr. sömu laga. Hann skilar skýrslu til stjórnar um niðurstöður sínar og er henni til ráðgjafar um aðgerðir ef þörf er á. Hann gefur einnig álit á áhrifum breytinga á samþykktum á getu sjóðsins til að greiða lífeyri.

Skipurit

Mynd 1‑1

 

Á mynd 1-1 má sjá skipurit fyrir Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda.  Áhættustýringarsvið heyrir beint undir framkvæmdastjóra sjóðsins.   Brotalína frá áhættustýringarsviði til endurskoðunarnefndar er til að undirstrika að áhættustýringarsvið á að geta lagt fram skýrslur, milliliðalaust til endurskoðunarnefndar, um sínar niðurstöður og lagt til viðeigandi ráðstafanir varðandi fjárfestingatakmarkanir.  

Aðskilnaður milli starfa

Leitast skal við að halda sem mestri aðgreiningu milli þeirra sem taka áhættu fyrir sjóðinn og þeirra sem mæla áhættu fyrir sjóðinn.  Þannig er til að mynda mikilvægt að þeir sem stýra eignum og taka áhættu fyrir sjóðinn (eignastýring) mæli ekki sjálfir eigin árangur í ávöxtun eða hvort þeir séu innan þeirra áhættumarka sem sjóðurinn hefur sett.  Sjóðurinn leggur áherslu á eftirfarandi atriði til að tryggja sem best aðskilnað milli starfa;

·         Áhættustýringarsvið er sjálfstætt svið, sem heyrir beint undir framkvæmdastjóra og hefur beina boðleið til endurskoðunarnefndar.

·         Á milli áhættustýringarsviðs og eignastýringarsviðs er aðskilnaður í starfsmönnum og kerfum þó þannig að áhættustýringarsvið hefur ótakmarkaðan lesaðgang að verðbréfakerfi eignastýringarsviðs.

·         Á milli áhættustýringarsviðs og bókhaldssviðs er aðskilnaður í starfsmönnum og kerfum, þó þannig að áhættustýringarsvið hefur ótakmarkaðan lesaðgang að þeim kerfum er tengjast vörslu og uppgjöri verðbréfaviðskipta.

·         Á milli eignastýringarsviðs og bókhaldssviðs er aðskilnaður í starfsmönnum og kerfum.

·         Innan bókhaldssviðs er ábyrgð á a) bókun fjárfestinga, b) uppgjöri vegna fjárfestinga og c) afstemmingu eigna, aðskilin í starfsmönnum.

·         Skýrslugjöf um ávöxtun sjóðsins og áhættu er á ábyrgð áhættustýringarsviðs.

Mikilvægi áhættustýringar

Sjóðurinn leggur áherslu á að starfsmenn sjóðsins hafi skilning á hlutverki sínu í ferli áhættustýringar og eftirlits og taki fullan þátt í því.   Í því samhengi þurfa allir starfsmenn sjóðsins sem falla undir skipulag áhættustýringar að skrifa undir yfirlýsingu um að þeir hafi lesið og skilið áhættustefnu sjóðsins og fjárfestingarstefnu sjóðsins. 

Samspil áhættustefnu og fjárfestingarstefnu

Samkvæmt 1.mgr. 36 gr. laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, skal stjórn lífeyrissjóðs móta fjárfestingarstefnu og ávaxta fé sjóðsins með hliðsjón af þeim kjörum sem best eru boðin á hverjum tíma með tilliti til ávöxtunar og áhættu.    Fjárfestingarstefna sjóðsins gegnir því mikilvægu hlutverki í áhættustýringu sjóðsins og mikilvægt er að verkaskipting milli áhættustefnu og fjárfestingarstefnu sé skýr. 

Hlutverk fjárfestingarstefnu í áhættustýringu sjóðsins er að setja fram þau viðmið fyrir áhættuþætti sem sjóðurinn hyggst nota, sem og fjalla um og greina helstu áhættuþætti sjóðsins.  Þar eru sett fram meðal annars ítarleg viðmið fyrir samþjöppunaráhættu sem sjóðnum ber að framfylgja.  Í árlegri fjárfestingarstefnu sjóðsins er farið yfir helstu áhættuþætti fyrir utan rekstraráhættu.  Jafnframt er settur sá rammi sem starfsmenn eignastýringar, áhættustýringar og framkvæmdastjóri eiga að fylgja við fjárfestingar.  Í verklagsreglum er fjallað um fjárfestingaráð sem er skipað af eignastýringu, áhættustýringu og framkvæmdastjóra, þar hefur áhættustýring vettvang til upplýsa um stöðu eignasafns með tilliti til laga- og fjárfestinga heimilda sjóðsins.

 

Áhættustefna sjóðsins skilgreinir hins vegar skipulag, umsjón og ábyrgð er varðar framkvæmd áhættustýringar, skilgreinir þá áhættuþætti sem sjóðurinn vill fylgjast með og jafnframt skilgreinir hvernig hann muni fylgjast með þessum áhættuþáttum.   Jafnframt er gerð áhættuskrá sem fer yfir alla áhættuþætti, hvenær og hvernig þeir eru mældir og flokkar þá eftir mikilvægi. 

Úttekt og endurmat

Í framhaldi af gerð fjárfestingarstefnu sjóðsins ár hvert skal framkvæmdastjóri afhenda stjórn úttekt um áhættu tengda starfsemi sjóðsins þ.m.t. markmið, framkvæmd, og árangur. Jafnframt skulu koma fram helstu áhersluatriði á sviði áhættueftirlits og áhættustýringar fyrir komandi ár, mat á stærstu áhættuþáttum sjóðsins og uppfærsla  á áhættustefnu ef þörf er á.  Miðað er við að úttekt þessi liggi fyrir innan við mánuð frá því að fjárfestingarstefna sjóðsins er samþykkt.  Að öðru leyti skulu framkvæmdastjóri og aðrir aðilar er sinna áhættueftirliti og áhættustýringu upplýsa stjórn reglulega um árangur og áhættu fjárfestingastarfseminnar og ákvarðanir er varða áhættueftirlit og áhættustýringu.

Brot á stefnu

Öll brot á áhættustefnu skal tafarlaust tilkynna til framkvæmdastjóra, sem ákveður hvort tilefni sé til að upplýsa endurskoðunarnefnd um viðkomandi tilvik. Framkvæmdastjóri skal reyna eftir fremsta megni og svo fljótt sem auðið er bregðast við og lágmarka skaða.


 

1.     Áhættuflokkar

Fjárhagsleg áhætta– skilgreining

Vaxta- og endurfjárfestingaáhætta

Hættan á að breytingar á vöxtum og lögun vaxtaferils leiði til lækkunar á virði skuldabréfa.  Ef vextir hækka getur sjóðurinn þurft að innleysa gengistap við sölu á skuldabréfum sem keypt voru á lægri vöxtum.  Jafnframt getur lækkandi vaxtaumhverfi leitt til lægri kaupkröfu nýrra skuldabréfa þegar núverandi skuldabréf eru á gjalddaga og þegar fjárfest er fyrir innflæði (endurfjárfestingaáhætta).  Kaup á skuldabréfum undir tryggingafræðilegri uppgjörskröfu (3,5% verðtryggt, 6,01% óverðtryggt) leiðir til bókfært tap í uppgjöri sjóðsins.  Þessari áhættu er hægt að stýra með hlutfalli fastra vaxta og breytilegra, uppgreiðanlegra skuldabréfa og óuppgreiðanlega, líftíma skuldabréfa og hlutfalli skuldabréfa í sjóðnum. 

Uppgreiðsluáhætta

Sum skuldabréfa eru með uppgreiðsluheimild, sem felur í sér uppgreiðsluáhættu fyrir lífeyrissjóðinn.  Hættan er því sú að skuldabréf verð greitt upp fyrir lokagjalddaga og lífeyrissjóðurinn fái ekki þá ávöxtun sem gert var ráð fyrir. 

Markaðsáhætta

Hætta á lækkun markaðsvirðis verðbréfa með breytilegar tekjur, svo sem hlutabréfa og hlutdeildarskírteina verðbréfa.  VaR (Value at Risk) er notað til að meta líkur á tilteknu tapi miðað við eignasafn sjóðsins og söguleg gögn.  Staðalfrávik er notað til að meta flökt/sveiflur eignasafna og hentugt að skoða sviðsmyndir til að meta markaðsáhættu.

Gjaldmiðlaáhætta

Gjaldmiðlaáhætta sjóðsins felst í hættu að sveiflur á gengi krónunnar annars vegar og erlendra myntkrossa hinsvegar geti haft neikvæð áhrif á eignastöðu sjóðsins.  Þessari áhættu er hægt að stýra með framvirkum samningum og valréttum, þótt slíkt sé ekki hægt í dag sökum gjaldeyrishafta.  Við núverandi aðstæður felst stýring þessarar áhættu í stýringu á hlutfalli erlendra eigna í eignasafni sjóðsins og hlutfalli annarra eigna sem sýna fylgni við gengi krónunnar. 

Ósamræmisáhætta

Hættan á ósamræmi í breytingum á markaðsverði eigna annars vegar og skuldbindinga hins vegar. Dæmi um áhættuþátt er verðtrygging. Lífeyrisréttindi eru verðtryggðar skuldbindingar, en eignasafn er sjaldnast verðtryggt að fullu. Ýmsar eignir hafa þó eiginleika óbeinnar verðtryggingar.  Álagspróf eða næmnipróf eru dæmigerð próf fyrir ósamræmi eigna og skuldbindinga þar sem leitast er við að meta næmni eigna og skuldbindinga fyrir breytingum á vöxtum, verðbólgu og öðrum þáttum sem eru sameiginlegir eignum og skuldbindingum.

Verðbólguáhætta

Verðbólguáhætta er sú hætta að verðbólga valdi hækkun á lífeyrisskuldbindingum umfram raunávöxtun óverðtryggra eigna.  Hægt er að minnka þessa áhættu með því að auka verðtryggingarhlutfall eignasafns.

 

Áhætta vegna eigna utan efnahagsreiknings

Hætta á breytingum á undirliggjandi eignum eða skuldbindingum utan efnahags.  Framvirkir gjaldmiðlasamningar, afleiður og skuldbindandi samningar um greiðslur í framtaksssjóði eru dæmi um eignir og skuldbindingar utan efnahagsreiknings.


 

Lífeyristryggingaráhætta - skilgreining

Skerðingaáhætta

Hættan á því að skerða þurfi réttindi sjóðfélaga ef skuldbindingar vaxa meira en eignir sjóðsins.  Hægt er að meta þessa áhættu með punktstöðu (núverandi tryggingafræðileg staða sjóðsins), eða meta sem líkindadreifingu. 

Iðgjaldaáhætta

Hættan sem stafar af miklum samdrætti í iðgjöldum.  Meta þarf nýliðun í sjóðum og fylgjast með launaþróun og atvinnustigi til að meta iðgjaldaáhættu. 

Umhverfisáhætta

Hættan á að neikvæð þróun í ytra umhverfi sjóðsins, þar á meðal félagslegar og hagrænar breytingar, auki lífeyrisbyrði sjóðsins.  Langvarandi atvinnuleysi eykur til að mynda líkur á örorku, sem hefur áhrif á lýðfræðilega áhættu.  Kreppuáhætta nær jafnframt yfir kerfislegrar áhættu, þ.e. hættan á að almennir erfiðleikar í lífeyriskerfinu eða erfiðleikar hjá öðrum lífeyrissjóðum hafi neikvæð áhrif á starfsemi sjóðsins. 

Lýðfræðileg áhætta

Hættan á að lýðfræðileg samsetning sjóðfélaga breytist á þann veg að skuldbindingar hækki umfram áætlanir.  Helstu áhrifaþættir eru aukin lífaldur og örorkutíðni, sem og sjóðfélagi verði í sambúð og eignist barn.  

Réttindaflutningsáhætta

Hættan á að sjóðfélagar flytji réttindi sín úr sjóðnum. 

Lausafjáráhætta

Seljanleikaáhætta

Seljanleikaáhætta felur í sér þá áhættu að ekki sé hægt að selja (eða kaupa) tiltekinn fjármálagerning á viðunandi verði með stuttum fyrirvara. Slíkt getur komið til vegna óvenjulegra markaðsaðstæðna en einnig vegna eiginleika viðkomandi fjármálagernings.  Algengur mælikvarði á seljanleika fæst með því að skoða veltu viðkomandi verðbréfa (t.d. meðal dagsvelta) og bera saman við eignastöðu sjóðsins í sama verðbréfi. 

Útstreymisáhætta

Útstreymisáhætta er sú áhætta að ekki sé hægt að standa við greiðslur í krónum eða erlendum myntum, t.d. vegna lífeyrisskuldbindinga, skuldbindinga í sjóðum eða vegna uppgjörs samninga.  Skoða þarf vænt nettó innstreymi/útstreymi lífeyrissjóðsins og meta áhættu á fráviki frá þeirri áætlun. 

Mótaðilaáhætta-skilgreining

Útlánaáhætta

Útlánaáhætta er hér skilgreind sem sú áhætta að mótaðilar standi ekki skil á greiðslum af fjármálagerningum eða vegna samninga sem fela í sér útlánaígildi (e. credit exposure). Dæmi um slíka fjármálagerninga eru skuldabréf, víxlar, skuldaviðurkenningar og innlán, en dæmi um aðra samninga sem geta falið í sér útlánaígildi eru afleiðusamningar.  Útlánaáhætta er jafnan mæld með gjaldþolsprófi eða lánshæfismati. Að lágmarki skal gera lánshæfismat (credit rating) á mótaðila sem sjóðurinn á kröfur á sem eru > 1% af heildareignum.

Samþjöppunaráhætta

Samþjöppunaráhætta er skilgreind sem heildaráhætta eignasafns af tilteknum mótaðila og aðilum tengdum honum. Samþjöppunaráhætta felur þannig í sér samanlagða áhættu eigna og samninga sem annaðhvort eru útgefnir af mótaðila eða fela í sér útlánaígildi á hann, þ.m.t. hlutabréfa, skuldabréfa, afleiðna og annarra fjármálagerninga. Í þessu sambandi er litið á tengda aðila sem sama aðilann, en tengdir aðilar teljast hér vera þeir aðilar sem tengdir eru:

Vegna sterkra eigna- eða stjórnunartengsla.

Vegna mikillar innbyrðis fylgni, t.d. vegna sterkra viðskiptatengsla eða sérstakra markaðsaðstæðna.

Landsáhætta

Hættan á að fjárfestingar lífeyrissjóðs séu of tengdar einu landi eða landsvæði.  Í sumum tilvikum er landsáættu ruglað saman við pólitíska áhælttu, en landsáhætta er víðtækari og nær til fjölmargra þátta sem einkenna einstök landssvæði.

Afhendingaráhætta

Hættan á að mótaðili afhendi ekki verðbréf í samræmi við fjármálasamning, t.d. sú áhætta að eignir tapist vegna gjaldþrots (eða greiðslufalls) vörsluaðila, þ.e. þegar eignir sjóðsins eru í vörslu hjá 3ja aðila. 

Uppgjörsáhætta

Uppgjörsáhætta er sú áhætta að uppgjör viðskipta sé ekki í samræmi við fyrirmæli og ákvæði samnings, t.d. vegna þess að mótaðili afhendir ekki verðbréf eða greiðslu.

 

Rekstraráhætta-skilgreining

Starfsmannaáhætta

Almenn hætta á að uppsagnir eða veikindi starfsmanna leiði til rekstrarerfiðleika. Kerfisbundin þjálfun starfsmanna og afleysingarmanna eru dæmi um aðgerðir til að draga úr slíkri áhættu.  Almenn áhætta sem snýr að hlítingu starfsmanna við reglur, verkferla og samþykktir sjóðsins.  Sama á við um hlítingu við lög og reglur samkvæmt lögum um starfsemi lífeyrissjóða.

Áhætta vegna svika

Hætta á svikum, sem valda sjóðnum fjárhagslegu tjóni. Áhættan getur snúið að svikum starfsmanna eða peningaþvætti.  Aðskilnaður starfa og kerfislægar aðgangstýringar eru dæmigerðar aðgerðir gegn mögulegri sviksemi, ásamt afstemmingum á reikningum og almennri eignatalningu.

Áhætta vegna upplýsingakerfa

Hér undir fellur bæði áhætta vegna vélbúnaðar og hugbúnaðar.  Vél- og hugbúnaður sem lífeyrissjóðir nota í daglegum rekstri þarf að standast kröfur staðla um upplýsingaöryggi og til staðar þurfa að vera viðbúnaðaráætlanir sem tryggja áframhaldandi rekstur ef upplýsingakerfi verður óvirkt. Við áhættu vegna upplýsingakerfa er tekið mið af leiðbeinandi tilmælum frá FME um rekstur upplýsingakerfa eftirlitsskyldra aðila (2/2014), laga nr 77/2000 um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga og reglna frá nr 299/2001 um öryggi persónuupplýsinga. Nánar er fjallað um áhættu vegna upplýsingakerfa í rekstrarhandbók sjóðsins.

Orðsporsáhætta

Hættan á fjárhagslegu tjóni vegna þess að orðspor lífeyrissjóðs hefur beðið hnekki. Orðsporsáhætta og iðgjaldaáhætta eru tengdar að því leyti, að ef lífeyrissjóður fær á sig slæmt orð getur það leitt til þess að iðgjöld dragast saman vegna lélegrar nýliðunar. Þá getur slæmt orðspor leitt til þess að rétthafar séreignar flytji réttindi sín til annara sjóða, sem getur aukið lausafjár- og seljanleikaáhættu.

Pólitísk áhætta

Áhættan af því að aðgerðir eða aðgerðarleysi stjórnvalda auki lífeyrisbyrði sjóðs, auk annarra neikvæðra áhrifa sem óvissa um mögulegar stjórnvaldsaðgerðir kann að skapa. Undir þetta falla breytingar á lögum eða reglum um starfsemina eða túlkun þeirra sem valda verulegum breytingum á starfseminni. Þetta kunna t.d. að vera breytingar á lögum um lífeyrissjóði, uppgjörsreglum, skattalögum, lögum um aðra aðila sem hafa áhrif á starfsemi sjóðsins, eftirliti og eftirlitsreglum, heimildum til fjárfestinga o.s.frv.

Skjalaáhætta

Áhættan vegna taps vegna ófullnægjandi samingsgerða eða skilmála. 

Úrskurðaráhætta lífeyris

Hætta á að lífeyrisúrskurðir séu ekki samkvæmt samþykktum. Kerfisbundin villa í úrskurði lífeyris, sem er í ósamræmi við samþykktir lífeyrissjóðs, getur gefið ranga mynd af stöðu sjóðsins og leitt til endurkrafna. Þá getur túlkun samþykkta falið í sér áhættu.

Áhætta vegna úthýsingar

Oft er ákveðið að úthýsa tilteknum hluta starfseminnar. Ástæður úthýsingar kunna að vera margar, s.s. að sérþekking sé ekki til staðar eða að talið sé óhagkvæmt að koma henni upp innanhúss. Stundum er verkefnum úthýst að hluta til að fá samanburð eða samkeppni við eigin starfsemi. Algengustu ástæður úthýsingar eru þó hagrænar, þ.e. að draga úr kostnaði. Úthýsingu fylgir ýmis konar áhætta sem hafa þarf í huga:

·         Minni yfirsýn

·         Minni aðgangur að verkferlum og skipulagi

·         Úthýsingaraðili uppfyllir ekki samninga

·         Starfsmenn úthýsingaraðila lúta ekki boðvaldi eða verkstjórn lífeyrissjóðsins, þótt þeir gegni mikilvægum störfum fyrir það

·         Hæfni starfsmanna úthýsingaraðila er ófullnægjandi

·         Fjárhagsstaða úthýsingaraðila er ófullnægjandi

·         Ekki er nægjanlegt eftirlit með starfsemi úthýsingaraðila og tök á slíku eftirliti eru takmörkuð

·         Samningar taka ekki á gjaldþroti úthýsingaraðila

·         Uppsagnarfrestur er ekki nægilega skýr þegar úthýsingaraðili er ekki að skila tilætluðum árangri

·         Áætlanir um rekstrarsamfellu hafa ekki verið gerðar til að tryggja rekstrarsamfellu ef úthýsingaraðili stendur ekki við skuldbindingar sínar eða árangur hans er ófullnægjandi

·         Áætlanir úthýsingaraðila um rekstrarsamfellu og viðbrögð við áföllum hafa ekki verið könnuð

·         Úthýsingaraðili misfer með trúnaðarupplýsingar

Upplýsingaáhætta

Hætta á að upplýsingar sem sjóðurinn lætur frá sér gefi villandi mynd eða leiði til ákvarðanatöku sjóðfélaga á röngum forsendum. Samkvæmt 3. mgr. 18. gr. laga nr. 129/1997 um lífeyrissjóði skal senda sjóðfélögum yfirlit um iðgjaldagreiðslur eigi sjaldnar en á hálfs árs fresti. Yfirliti þessu skal fylgja áskorun til sjóðfélaga um að gera án tafar athugasemdir ef sannanlega innheimt iðgjöld hafa ekki borist sjóðnum. Fái sjóðfélagar þessi yfirlit ekki reglulega eða ef upplýsingar eru rangar í yfirlitum getur það skapað tjónaábyrgð vegna sjóðfélaga sem ekki gátu brugðist við innan tímaramma laga um ábyrgðasjóð launa. Þá kunna rangar upplýsingar um samsetningu séreignaleiða eða fjárfestingarstefnu þeirra að valda sjóðum tjóni og ímyndarskaða.

 

 

KERFISÁHÆTTA (SYSTEMIC RISK) - SKILGREINING

Kerfisáhætta er skilgreind sem sú áhætta sem ekki er hægt að losna við með aukinni eignadreifingu.

Þetta er mögulega mikilvægasti áhættuþáttur sjóðsins en jafnframt sá sem erfiðast er að mæla. Hér verður m.a. skoðaðar algengar hagstæðir sem tengjast bólumyndun til að meta hvort líkur á áföllum í eignasafni séu að aukast.


 

FJÁRFESTINGAHEIMILDIR - SKILGREINING

Laga rammi

Áhættustýring þarf að fylgjast með að eignasafn sjóðsins sé innan lagaheimilda samber 36 gr. laga nr. 129/1997. Að vera utan heimilda varðar við lög og þetta því eitt að megin verkefnum áhættustýringar.

Fjárfestingastefna

Stjórn sjóðsins samþykkir árlega fjárfestingastefnu fyrir komandi rekstrarár. Sjóðnum ber að vera innan heimilda þeirra sem koma fram í fjárfestingastefnunni. Það er ljóst að ef farið er út fyrir fjárfestingastefnuna þá getur það skaðað sjóðinn enda er hún sett með það að markmiði að hámarka arðsemi sjóðsins með tilliti til ásættanlegrar áhættu.

 

 

2.     Framkvæmd áhættustýringar

Til að meta þær áhættur sem sjóðurinn stendur frammi fyrir er beitt nokkrum mismunandi verkfærum. Það eru oft fleiri en ein leið til þess að meta áhættu og reynir sjóðurinn að nota þær aðferðir sem eru hvað nytsamastar hverju sinni.

Viðaukar 1-5 í áhættustefnu sjóðsins gegna mikilvægu hlutverki í framkvæmd áhættustýringar, en í þeim er áhættuflokkar metnir eftir mikilvægi, dagskrá áhættueftirlits ákveðin og lágmarksskýrslugjöf skilgreind.  Jafnframt er hlítingaskrá skilgreind til að auðvelda eftirfylgni við áhættustefnu.  Það er síðan hlutverk starfsmanna áhættustýringarsviðs að framfylgja þeim viðmiðum sem sett eru í áhættustefnu sjóðsins.    Gert er ráð fyrir að viðaukar 1-5 séu uppfærðir reglulega. 

 

 

 

 

 

Útvistun ákveðinna þátta áhættueftirlits

Heimilt er að útvista ákveðnum þáttum áhættueftirlits til 3ja aðila.  Í þeim tilvikum skal gera þjónustusamning sem skal innihalda ákvæði um hvernig reglulegt eftirlit af hálfu sjóðsins fari fram.  Einnig skal tryggja að þjónustuaðilinn veiti nauðsynlegan aðgang að starfsstöð sinni og viðeigandi gögnum, þegar þess er óskað.  Við val á þjónustuaðila skal móta lágmarkskröfur um eftirfarandi: Fjárhags- og tæknilegan styrk, upplýsingaöryggi, upplýsingagjöf, innra eftirlit og verkferla. 

 

Framkvæmd áhættustýringar vegna rekstraráhættu

Lífeyrissjóðurinn starfar skv. lögum, reglum og tilmælum sem um hann gilda, ásamt þeim innri verkferlum, samþykktum og reglum sem gilda innan sjóðsins (sjá yfirlit í viðauka 5).  Innri verkferlar sjóðsins gegna m.a. mikilvægu hlutverki við framkvæmd áhættustýringar vegna rekstraráhættu en nánari útlistun má sjá í rekstrarhandbók sjóðsins. 

 

Lýsing á viðauka skjölum

VIÐAUKI 1: Hlítingarskrá

Í viðauka 1 eru skilgreind þau atriði sem starfsmönnum ber að hlíta skv. áhættustefnu.  Þessi listi á að gagnast starfsmönnum sjóðsins til að hafa yfirsýn yfir mikilvægustu atriðin sem ber að hlíta.  Jafnframt nýtist hann innri endurskoðanda sjóðsins til að athuga hvort starfsmenn hafi hlítt ákvæðum í áhættustefnu sjóðsins.                    

VIÐAUKI 2: Skýrslugjöf

Skýrslugjöf gegnir mikilvægu hlutverki í áhættueftirliti.  Viðauki 2 skilgreinir þá skýrslugjöf sem er hjá sjóðnum og hvaða áhættuflokka er verið að mæla með hverri skýrslu.

 

VIÐAUKI 3: Áhættusmat

Í viðauka 3 eru sett fram þau viðmið sem hafa verið skilgreind í fjárfestingastefnu sjóðsins fyrir hvern áhættuflokk og mikilvægi áhættuflokks er jafnframt skilgreint.  Mikilvægi áhættuflokks gegnir lykilhlutverki við mati á hæfilegu umfangi áhættustýringar fyrir hvern áhættuflokk.

 

VIÐAUKI 4: Áhættudagskrá

Í samræmi við mat á áhættuflokkum í viðauka 3 er sett niður dagskrá áhættustýringar, þ.e. hvenær og hvernig hver áhættuflokkur er metinn. 

 

VIÐAUKI 5: Verkferlar

Í viðauka 5 eru settir fram þeir verkferlar, reglur og samþykktir sem sjóðurinn hefur sett sér.  Jafnframt er yfirlit yfir lög sem gilda um  sjóðinn, reglugerðir, leiðbeinandi tilmæli FME og túlkanir FME.   


 

 

Áhættustýring Séreignadeilda

Samkvæmt samningi við Arion þá sjá þeir um áhættustýringu séreignadeilda. Eftirfarandi er lýsing þá því hvernig Arion banki framkvæmir hana.

 

Eignastýring fagfjárfesta Arion banka ber ábyrgð á að eignasöfn séu í samræmi við fjárfestingastefnu og

áhættustýring ber ábyrgð á að fylgjast með að eignasöfn séu í samræmi við fjárfestingastefnu.

 

Áhættustýring notar kerfið Investment Limit til þess að fylgjast með eignastöðum safna miðað við

ákvæði fjárfestingastefnu. Kerfið skoðar eignastöðu safna og ber saman við skilyrði í fjárfestingastefnu

daglega. Við samanburð á eignastöðu og fjárfestingastefnu er notast við fyrirfram skilgreinda flokka

samkvæmt stofnskrá verðbréfa bankans. Investment Limit kerfið tekur ekki á öllum skilyrðum í

fjárfestingastefnum t.d. í þeim tilvikum þar sem viss ómöguleiki er á kerfislegu utanumhaldi eða að

flækjustig útiloki það. Til þess að fylgjast með þeim skilyrðum  sem kerfið tekur ekki til er unnið eftir ferli

þar sem þessi skilyrði eru athuguð ársfjórðungslega. Haldið er utan um ferilinn hjá eignastýringu

fagfjárfesta en samkvæmt honum koma bæði eignastýring og áhættustýring að þessari athugun.

 

Ef farið er út fyrir fjárfestingastefnu sendir áhættustýring tölvupóst til eignastýringar og lætur vita um

frávikið. Eignastýring á að svara póstinum og útskýra frávikið ásamt því að grípa til aðgerða. Frávik

sem koma upp eru birt í reglulegum áhættuskýrslum gefnum út af áhættustýringu og dreift af

eignastýringu fagfjárfesta til stjórnar lífeyrissjóðsins.

 

Eftirlit með fjárfestingastefnum fer ekki einungis fram með notkun Investment Limit kerfinu en því til

viðbótar notast eignastýring fagfjárfesta við skýrsluskilaform FME til þess að fylgjast með hvort

eignastöfn séu innan marka laga og fjárfestingastefnu.

 

 


 

Um sjóðinn

Söfnunarsjóður lífeyrisréttinda er lífeyrissjóður ætlaður öllum launþegum og sjálfstætt starfandi einstaklingum sem eiga ekki sjálfsagða aðild að öðrum lífeyrissjóðum. Hann getur því verið góður kostur fyrir ýmsa aðila sem þurfa að velja sér lífeyrissjóð. Sjóðurinn byggir á samtryggingu og séreign. Hann er sjálfstæður lífeyrissjóður sem ekki starfar í tengslum við stéttarfélag.

Skrifstofan

Skrifstofan er opin alla virka daga frá kl. 9 til 16
Söfnunarsjóður lífeyrisréttinda
Borgartún 29, 105 Reykjavík
  • KT: 450181-0489 | Banki: 101-26-19050
  • Sími: 510 7400 | Fax: 510 7401
  • Tölvupóstur: sl[hjá]sl.is
Númer samtryggingardeildar er: L015
Númer séreignardeildar er: X016
Númer endurhæfingasjóðs er: R015

Finndu okkur!